Akeyas luvias trusheron estos lodos

De Denise León1


Smyrna Wharf, 1900
Library of Congress Prints and Photographs Division

Me akodro muncho muncho d’estas palavras de mi madre. Toda su vida me kontava de el. Para azerme ver ke yo no era una ijika sin padre me amostrava la estampa de la boda i me dezia: mira, estas viendo? Este es el, i esta so yo. Keres kreerte mas? Me dava la livreta de la boda ke tenia i me dezia: mira komo dize ke somos kazados. Ves ke te tuve kon el? No sos ijika sin padre. Porke las ijikas chodjukas me gritavan “tu sos ijika sin padre” i yo me kizdriyava asta ke me konvensian.

Tu sos Luisa Saul. Yo so Matilde Sforno. Si no uviera tenido un marido, no te yamariyas ansina. Ke entiende d’esto una kriatura? Fue una chikez...Yo so del 14. Entonses fue en 1913. O antes.

En akeyos tiempos en la Turkia se akostumbrava de kazar a la djente muy djoven ama no era ke los dos se konosian ni nada. Una senyora muy buena, muy grasioza, la vido a mi mama i le plazio. Se fue ande eya morava i le demando a mi gran papa ke la keria a la su ija por elmuera. Mi gran papa le disho:

-Yo a mi ija no la mando a la Amerika sola.

-No- disho la mujer- se va a ir kon mi espozo. El la va a yevar i la va a kazar.

Bueno, komo en este tiempo no era la voluntad de la mujer ke se azia sino la voluntad del padre i vieron en la estampa ke era benadam, mi gran papa le disho a mi madre:

-Mira, Matilde, te tienes ke ir a Amerika. Te vas a kazar, es un mansevo bueno, es buena la familya, disho, i no vas a ir sola. No tengas miedo. El padre del ke va a ser tu espozo te va a yevar.

Mi mama no pudo dizir ni un biervo. Ni si ni no. El padre mandava. Le prepararon el ashugar, le prepararon la dota ke tenia ke trayer para aki. Era kostumbre. Mi gran papa le dio a kada ija un bavuliko ansina, yeno de dukados o liras de oro. Esta era la dota. Le dieron un ashugar kompleto kon estas kucharas de plata ke yo tengo, ke fueron del ashugar de mi madre ke incho el baul. Entremientes mi papa ya resivio la estampa d’eya i le plazio.

Vinieron a la Amerika. Abasharon en el porto i los aresivio mi papa. Mi mama no lo konosia. El izo los tramites i la yeva a kazar. Kuando yegaron, el senyor le demando esto de si keres tomar por esposa a fulana i el disho ke si. Kuando le demando a eya se kedo muda. Keria dizir ke no ama penso: ande me va a ir si digo ke no? No tenia paryentes, no tenia amigos. Aboko la kavesai disho: si .

Bueno. Ni una lo konose ni el otro la konose i ya son marido i mujer.  Ande pudieron ir a morar? A Puerto Bermejo. Barminan! Eran todos indios ande el tenia su magazen. Una kamareta grande divizada kon un biombo: mitad era el magazen, mitad iva a ser la kamareta de echar. Ni una semanada djuntos i dize: yo me tengo ke ir a lavorar. Se iva i kedava sola eya. Ama en este tiempo les konvenia a los ombres estar en la Amerika porke aya en Evropa los yevavan a la gerra.


Puerto Bermejo Viejo, Chaco
Foto de Diego R Ramirez

Al mez, mi mama ya savia ke estava prenyada kon mi. Kuatro vezes avra estado kon mi papa. Ya estava prenyada. Eya komo avia yevado muncha tela se metioa azer el ashugar para mi. Ke le iva a naser un ijiko o una ijika i preparo los ocho mezes. Un dia estava kansada, kansada de estar ayi serrada. Ya no pudo mas suportar. Kon la tripa ansina se armo de koraje i se fue al gazino ke estava a dos kuadras de la kazai lo yama a mi padre delante de los amigos. El se indinyo. Se alevanta: por ke vinites? Vine a bushkarte porke esto arta de estar sola. Esta no es vida para mi, diskulpa ama me kero ir. Mandame atras a de buelta kon mis paryentes .

Ansina, komo estava borracho i se aharvaron en la kaye, un polis los para i dize:

-Kualo esta pasando, monsieur?

-Kero viajar i mi mujer no kere akompanyarme- disho el.

El polis le disho:

-Madame, kale ke eya vaya ande su marido kera. Ande kere ir senyor?

-Kero ir a Evropa a ver a mi madre- disho el.

-Kale ke eya lo akompanye- disho el polis.

Esto era lo ke keria mi madre! Al dia siguiente kuando le paso la borracheza mi padre ya tenia merkados los bilyetos de pasajes. El kuento de mi madre es ke el tambien bevia en el vapor i ke kuando yegaron a Izmir no tenia chapines para abasharse porke se los avia djugado a las kartas i eya tuvo ke mandar a su ermano a ke le merkara un par... En Izmir vinieron todos a aresivirlos. Abasharon muy kontentes i mi papa no bevio ni una kupa mas. Kinze dias antes de ke se deklarara la gerra del 1914 yo nasi. Kinze dias mas espero mi papa... Kuando se deklaro la gerra empesaron a yevar a todos los ombres (chikos i grandes) i mi papa era sivdadino turko, lo tenian ke yevar. En estos dias, de ke nasi asta ke vino, dizen ke me tuvo en el braszo i ke no me asoltava por nada del mundo .

I se fuyo de Izmir en un vapor ke era el ultimo. Topo el ultimo vapor i se abolto a la Amerika. Se abolto a la Amerika. Mama no podia venir. Una, ke se serraron los portos i otra ke, antes, asta ke la mujer no tuviera un mes de parida no la deshavan alevantar. Ya no pudo vienir. Nunka mas se supo de el. Nunka. Nunka.


1 Denise León was born in Tucumán, Argentina, in 1974, granddaughter of Sephardic immigrants. She is a poet and essayist. She earned her doctorate in Latin American Literature from the National University of Tucumán (UNT). She has published Poemas de Estambul (Alción, 2008), la El trayecto de herida (Alción, 2011), El saco de Douglas (Paradiso, 2011), Templo de pescadores (Alción, 2013), Sala de espera (El Cruce cartonero, 2013), Poemas de Middlebury (Huesos de Jibia, 2014), Mesa de pájaros (Bajo la luna, 2019), Árbol que tiembla (La Ballesta Magnífica, 2022), and Nostalgias del Imbat. Collected Poems (EDUNT, 2023). Her poems have been included in various anthologies such as Por mi boka (Lumen, 2013) and Penúltimos. 33 poetas de Argentina 1965-1985 (UNAM 2015), and translated into English and Portuguese. She has received, among other awards, the Second Prize in Poetry from the National Arts Fund, the Fulbright-Conicet grant, and the DAAD Research Grant. She is an Associate Professor of Latin American Literature at UNSA and a Researcher at CONICET. With profound thanks to Rachel Amado Bortnick for editing this story.

Copyright by Sephardic Horizons, all rights reserved. ISSN Number 2158-1800